Σήμερα, που ακόμη και ένα μουσουλμανικό όνομα μπορεί να σου δημιουργήσει προβλήματα, δεν θα ήταν η καλύτερη επιλογή για τη Σεχραζάτ να ταξιδέψει στα αεροδρόμια της Δύσης… Από την άλλη, αν μπορεί κάποιος να σωθεί, αυτή είναι η Σεχραζάτ… Ίσως εκείνη μπορεί να βάλει τα πράγματα στη θέση τους…

Για όλα τα στραβά φταίει εκείνη.

Γιατί αποφάσισε να ταξιδέψει στη Δύση και πέτυχε εκεί όπου απέτυχαν όλες οι μουσουλμανικές ορδές, ακόμη και πριν από τις Σταυροφορίες.

Η Σεχραζάτ έφυγε από τη Βαγδάτη για το Παρίσι με τον Γάλλο Αντουάν Γκαλάν στα τέλη του 17ου αιώνα. Στις αρχές του 18ου αιώνα, η «Ανατολίτισσα από την Περσία» απέκτησε το δικαίωμα να μιλά γαλλικά. Σοφή κυρία, ευγενική στα παραμύθια και στις ιστορίες της, κατέκτησε γρήγορα με τα λόγια της τον κόσμο της Ευρώπης. Έμαθε να μιλά αγγλικά, ρωσικά, γερμανικά, ιταλικά. Ξύπνια και ευέλικτη, έγραψε μυθιστορήματα και ποίηση, ζωγράφισε πίνακες, δίδαξε παιδιά, συνέθεσε όπερες, σχεδίασε σκηνικά.

Η Ανατολίτισσα Σεχραζάτ είναι πολυμαθής, ταλαντούχα και πλήρως ντυμένη. Γνωρίζει το Κοράνιο, το φικχ (fiqh, η ισλαμική νομολογία) και άλλα θρησκευτικά κείμενα, καθώς και φιλοσοφία, λογοτεχνία, ιατρική, ιστορία και «τα λόγια των σοφών και των βασιλιάδων». Είναι γνώστρια της ψυχολογίας και ξέρει τον κόσμο. Η Σεχραζάτ ξεπερνά τις διαιρέσεις ανάμεσα στο θρησκευτικό και το κοσμικό, κάτι που η Ανατολή και η Δύση του σύγχρονου κόσμου προσπαθούν απεγνωσμένα να πετύχουν.

Ήταν μια έξυπνη γυναίκα που χρησιμοποίησε το μυαλό της για να σώσει το σώμα της, ενώ δυστυχώς πολλές γυναίκες πριν και μετά από εκείνη χρησιμοποίησαν το σώμα τους για να χάσουν το κεφάλι τους. Δίδαξε στον βασιλιά τη δύναμη του λόγου και τον ανάγκασε να σταματήσει το μακελειό. Όχι μόνο αυτό· ο Σαχριάρ παραδέχτηκε επίσημα ότι ο άνθρωπος πρέπει να χρησιμοποιεί τη λογική και όχι τα στρατεύματα για να διαμορφώνει τα γεγονότα. Οι ιστορίες της είναι σύμβολο της λογικής απέναντι στη βία και προσθέτουν μια ακόμη διάσταση στις ιστορίες του σύγχρονου μύθου για τον πολιτισμό και τη συνύπαρξη.

Με το πέρασμά της στη Δύση, όμως, έχασε την ευφυΐα της και το δικαίωμα να μιλά για τον κόσμο της… Αρχίζει να αφηγείται ό,τι της λέει η Δύση ή, καλύτερα, ό,τι αφηγείται η ανδροκρατούμενη Δύση για εκείνη. Οι λέξεις δεν είχαν απαραίτητα το ίδιο νόημα στους δύο κόσμους. Το νέο της κοινό την τοποθέτησε σε φανταστικά σκηνικά και μετέτρεψε τη δύναμη και την ομορφιά των λόγων της σε ωραία εμφάνιση και γλώσσα του σώματος. Η νέα Σεχραζάτ έγινε διάσημη, αλλά δεν την αναγνώριζαν πια από τα παραμύθια της. Είχε συντελεστεί μια βαθιά πολιτισμική διαφοροποίηση.

Βρέθηκε απροετοίμαστη ανάμεσα σε δύο κόσμους, την Ανατολή και τη Δύση. Δύο Σεχραζάτ, δύο πολιτισμοί, δύο διάλογοι. Η διαφορά στην έκφραση της Ανατολής και της Δύσης αναγνωρίζεται στα παραμύθια. Διαφορετικές ιδέες, πρακτικές, φαντασιώσεις και προτιμήσεις. Δύο τεράστιοι μεγεθυντικοί φακοί. Το περιβάλλον και οι γεωγραφικές παράμετροι ξέντυσαν τη Σεχραζάτ και της φίμωσαν το στόμα.

Δυτικοί καλλιτέχνες, μουσικοί, σκηνοθέτες, σεναριογράφοι, ζωγράφοι έκαναν ό,τι δεν τόλμησε να κάνει ο βασιλιάς της Σεχραζάτ. Αποπλάνησαν σιωπηλά την εφευρετική αφηγήτρια. Δυστυχώς, οι μεγάλες κυρίες των βασιλικών αυλών της Ευρώπης δεν την προστάτεψαν, αφού ενδιαφέρονταν περισσότερο για τις μουσελίνες της Βαγδάτης και λιγότερο για τα δικαιώματα των γυναικών.

Η Σεχραζάτ χρειάστηκε να περιμένει σχεδόν 150 χρόνια, ώσπου ο Έντγκαρ Άλαν Πόε να της δώσει τους τίτλους «δασκάλα της φαντασίας» και «πριγκίπισσα της πολιτικής» στο διήγημά του Το χίλια και δεύτερο παραμύθι της Σεχραζάτ. Χρειάστηκε να διασχίσει τον Ατλαντικό ωκεανό για να συναντήσει τον άνθρωπο που αναγνώρισε σε εκείνη μια λαμπρή ευφυΐα και που δεν δίστασε να τη σκοτώσει στο τέλος της χιλιοστής δεύτερης νύχτας της, για να ξαναγράψει τις ιστορίες της.

Θα μπορούσε ποτέ κανείς μας να φανταστεί ένα τέτοιο έγκλημα;

Διαβάζοντας δυτικά λογοτεχνικά και φιλοσοφικά έργα, παρατηρώντας τη δυτική τέχνη, παρακολουθώντας όπερα και μπαλέτο, συνομιλώντας με δυτικούς άντρες, η Mernissi περιγράφει το διαφορετικό περίγραμμα του χαρεμιού στη Δύση και στην Ανατολή. «Το χαρέμι μου», λέει, «ως ιστορική πραγματικότητα, συνδέεται με καλλιτεχνικές εικόνες που δημιούργησαν διάσημοι ζωγράφοι και ταλαντούχοι σκηνοθέτες του Χόλιγουντ, οι οποίοι έκαναν τις γυναίκες κατακτημένες σκλάβες, με την κοιλιά τους σπάνια καλυμμένη. Στο πραγματικό χαρέμι ήταν πλήρως ντυμένες, ενώ το σώμα τους είχε και μυαλό. Η σεξουαλικότητα ήταν μέρος της ζωής και όχι κάθε στιγμή της ζωής. Σε ό,τι φαντάζεται η Δύση ως χαρέμι, κυριαρχούν ο αισθησιασμός και η γύμνια.»

Ζούμε στον ίδιο πλανήτη; Ίσως μόνο αυτό το ερώτημα να μπορεί να αμβλύνει τους φόβους των ανθρώπων ότι η παγκοσμιοποίηση οδηγεί στην ομογενοποίηση.

Fatema Mernissi

«Le harem et l’Occident»

Η Fatema Mernissi (Σεπτέμβριος 1940 – 30 Νοεμβρίου 2015) ήταν Μαροκινή φεμινίστρια συγγραφέας και κοινωνιολόγος.

Αν η Σεχραζάτ επέστρεφε, ίσως να μας έλεγε τις ιστορίες της αλλιώς…