Σήμερα οι ψηφιακές οθόνες και σελίδες έχουν κατακτήσει τον κόσμο μας, και ακόμη και στην εκπαίδευση ή στην εργασία η πληροφορία μεταδίδεται συχνά ψηφιακά, με το πάτημα μερικών πλήκτρων ή με φωνητικές εντολές. Το χαρτί και τα βιβλία μοιάζουν σήμερα τόσο συνηθισμένα που φαίνονται σχεδόν ξεπερασμένα· η χρήση τους, ωστόσο, έχει θεμελιώδη σημασία για τον σύγχρονο πολιτισμό. Και δεν ήταν πάντα κάτι δεδομένο και εύκολα προσβάσιμο.

Πριν από την εφεύρεση του χαρτιού, οι άνθρωποι έγραφαν σε διάφορα υλικά, όπως ο πάπυρος και η περγαμηνή. Ο πάπυρος, ένα φυτό που μοιάζει με καλάμι, φυτρώνει στις όχθες του Νείλου στην Αίγυπτο. Οι Αιγύπτιοι έκοβαν κομμάτια από τον βλαστό του παπύρου και, μετά από κατάλληλη επεξεργασία, τα ένωναν μεταξύ τους σε μακριές λωρίδες. Επειδή ο πάπυρος σχιζόταν εύκολα, την εποχή των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου επινοήθηκε η χρήση δέρματος κατσίκας ή προβάτου. Το δέρμα καθαριζόταν από το μαλλί και το λίπος και, μετά από επεξεργασία με κιμωλία, ήταν έτοιμο για γραφή. Αυτό το δέρμα ονομάστηκε περγαμηνή· ήταν ίσως πιο ανθεκτικό από τον πάπυρο, αλλά και πιο ακριβό.

Οι Άραβες, που είχαν κατακτήσει τις ανατολικές ακτές της Μεσογείου, μετέδωσαν στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και στην υπόλοιπη Δύση μια πολύτιμη κινέζικη εφεύρεση: την παραγωγή χαρτιού.

Η εφεύρεση του χαρτιού αποδίδεται παραδοσιακά στον αυλικό αξιωματούχο Τσάι Λουν, το 105 μ.Χ. Ο Τσάι Λουν βελτίωσε τις υπάρχουσες μεθόδους χρησιμοποιώντας ίνες από διάφορα υλικά, όπως φλοιό δέντρων, ίνες μπαμπού, κουρέλια και δίχτυα ψαρέματος. Τα υλικά αυτά θρυμματίζονταν σε ίνες, μούσκευαν και σχημάτιζαν ένα λεπτό, επίπεδο φύλλο, που στη συνέχεια στέγνωνε. Η τέχνη της χαρτοποιίας έμεινε μυστική στην Κίνα για αιώνες. Μετά όμως τη μάχη του ποταμού Τάλας στην Κεντρική Ασία, το 751 μ.Χ., οι Άραβες έμαθαν την τεχνική από Κινέζους αιχμαλώτους και στη συνέχεια τη διέδωσαν στον ισλαμικό κόσμο. Οι μουσουλμάνοι χρησιμοποίησαν λινάρι στη θέση του φλοιού μουριάς που χρησιμοποιούσαν οι Κινέζοι. Τα λινά υφάσματα μούσκευαν στο νερό ώσπου να αποσυντεθούν και προετοιμάζονταν για βράσιμο.

Στα μέσα του 15ου αιώνα, η εφεύρεση της τυπογραφίας με κινητά στοιχεία από τον Ιωάννη Γουτεμβέργιο αύξησε δραματικά τη ζήτηση για χαρτί και επιτάχυνε τη διάδοσή του. Καθώς η παραγωγή αυξανόταν, το χαρτί έγινε φθηνότερο, ευρέως διαθέσιμο και καλύτερης ποιότητας. Από τότε και στο εξής, το χαρτί έγινε το μόνο υλικό για την κατασκευή βιβλίων.

Αρχικά, για να διαβάσει κανείς έναν πάπυρο έπρεπε να ξετυλίξει έναν κύλινδρο, μια διαδικασία αρκετά δύσκολη: με το ένα χέρι ξετύλιγε τον πάπυρο και με το άλλο τον τύλιγε. Γι’ αυτό, τον 2ο αιώνα μ.Χ. επινοήθηκε ένας διαφορετικός τρόπος κατασκευής του βιβλίου. Οι γραφείς έπαιρναν αρκετά φύλλα παπύρου ή περγαμηνής, και αργότερα χαρτιού, τα δίπλωναν στη μέση και τα έραβαν μεταξύ τους, σχηματίζοντας τεύχη. Πολλά τεύχη ραμμένα μαζί στη ράχη αποτελούσαν τον κώδικα, δηλαδή ένα χειρόγραφο βιβλίο.

Τα αρχαία κείμενα περνούσαν από γενιά σε γενιά με την αντιγραφή. Ειδικά εκπαιδευμένοι γραφείς δούλευαν στα βιβλιογραφικά εργαστήρια επί πολλές ημέρες ώσπου να ολοκληρώσουν ένα βιβλίο. Τα εργαλεία τους ήταν πένες, μελανοδοχεία, ένα σφουγγάρι για το σβήσιμο, ένα μαχαίρι για να ξύνουν τη μύτη της πένας, ψαλίδι για να κόβουν την περγαμηνή και ένας διαβήτης για να μετρούν αποστάσεις. Οι γραφείς δεν αντέγραφαν απλώς, αλλά συχνά διακοσμούσαν και τα χειρόγραφα. Τον Μεσαίωνα πολλά μοναστήρια είχαν βιβλιογραφικά εργαστήρια, όπου αντιγράφονταν όχι μόνο θρησκευτικά αλλά και κοσμικά κείμενα.

Ο κόπος που απαιτούσε ένας κώδικας, καθώς και τα υλικά που χρησιμοποιούνταν, έκαναν το βιβλίο ακριβό και σπάνιο. Ορισμένοι λόγιοι είχαν δικές τους βιβλιοθήκες και συχνά δάνειζαν ή αντάλλασσαν βιβλία με άλλους. Βιβλιοθήκες είχαν και τα μοναστήρια, όπου έχουν διασωθεί χιλιάδες πάπυροι, κώδικες και βιβλία που προσφέρουν ακόμη πολύτιμη γνώση και σπουδαία κείμενα της ανθρώπινης σκέψης.

Αν σκεφτεί κανείς τις αποστάσεις που διανύθηκαν και τον κόπο χιλιάδων ανθρώπων ώσπου οι ιδέες να διαδοθούν στον κόσμο και η γνώση να γίνει κοινό αγαθό, τα βιβλία έχουν μεγάλη αξία και συνέβαλαν καθοριστικά στον σύγχρονο πολιτισμό. Πολλοί μάλιστα υποστηρίζουν ότι, παρά την άνοδο της τεχνολογίας, τα βιβλία δεν θα αντικατασταθούν ποτέ πλήρως στις προτιμήσεις των αναγνωστών.