Σε μια εποχή που συχνά χαρακτηρίζεται από θρησκευτικές παρανοήσεις και επιφανειακές συγκρίσεις, η ορθόδοξη αγιογραφία και η ισλαμική καλλιγραφία προσφέρουν μια σπάνια ευκαιρία για έναν βαθύτερο διάλογο. Αποτελούν δύο από τις πιο εκλεπτυσμένες πνευματικές γλώσσες που αναπτύχθηκαν ποτέ γύρω από τη Μεσόγειο, κι όμως σπάνια μελετώνται μαζί. Η μία έχει στο κέντρο της την καθαγιασμένη εικόνα και η άλλη τον καθαγιασμένο λόγο, και οι δύο όμως γεννήθηκαν μέσα από αιώνες προσευχής, περισυλλογής, άσκησης και θεολογικού στοχασμού. Ο διάλογος ανάμεσα σε αγιογράφους, καλλιγράφους, θεολόγους, ιστορικούς και ανθρώπους της πνευματικής ζωής δεν σημαίνει ότι σβήνουμε τις βαθιές διαφορές ανάμεσα στον Χριστιανισμό και το Ισλάμ. Αντίθετα, σημαίνει ότι κατανοούμε αυτές τις διαφορές βαθύτερα, ανακαλύπτοντας παράλληλα ένα απροσδόκητο κοινό έδαφος.

Ο νυχτερινός ουρανός ενέπνεε πάντα την επιστήμη. Το ίδιο συνέβη και στον αραβικό κόσμο πριν από χίλια χρόνια, όταν στα παρατηρητήρια της Δαμασκού, της Σαμαρκάντ, της Μαράγα, της Βαγδάτης, της Κωνσταντινούπολης και της Κόρδοβα συγκεντρώνονταν δεκάδες επιστήμονες για να μελετήσουν τα άστρα. Και βέβαια, κανένα άλλο ουράνιο σώμα δε συνδέθηκε τόσο στενά με τον ισλαμικό πολιτισμό όσο η σελήνη. Οι συνεχείς υπολογισμοί και οι παρατηρήσεις ενός σεληνιακού έτους (354 ημέρες), ήταν απαραίτητοι για τον καθορισμό των πιο σημαντικών θρησκευτικών τελετών και πρακτικών.

Πριν την εφεύρεση του χαρτιού, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν διάφορα υλικά για γραφή, όπως τον πάπυρο και την περγαμηνή. Στα μέσα του 15ου αιώνα, η εφεύρεση της τυπογραφίας με κινητά στοιχεία από τον Ιωάννη Γουτεμβέργιο αύξησε δραματικά τη ζήτηση για χαρτί και επιτάχυνε τη διάδοσή του. Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα χιλιόμετρα που διανύθηκαν και την εργασία που καταβλήθηκε από χιλιάδες ανθρώπους έως ότου οι ιδέες ταξιδέψουν στον κόσμο και η γνώση καταστεί κοινό αγαθό, τα βιβλία έχουν συμβάλει καθοριστικά στον σύγχρονο πολιτισμό.

Κατά τη διάρκεια του μεσαίωνα, κατασκευάστηκαν νοσοκομεία σε όλες τις μεγάλες πόλεις του Ιράκ, της Περσίας, της Συρίας και της Αιγύπτου. Η φροντίδα και η θεραπεία στο ισλαμικό Bīmaristan (=οίκος των ασθενών) παρέχονταν δωρεάν και υπήρχαν ξεχωριστές πτέρυγες για ασθενείς με διαφορετικά νοσήματα. Οι Άραβες γιατροί μελέτησαν τη φαρμακευτική και την ιατρική συνδυαστικά με τη φυτολογία. Οι αναλγητικές και θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών, κυρίως των βοτάνων, αναλύθηκαν σε αναρίθμητα ιατρικά εγχειρίδια του ισλαμικού κόσμου.

Στις αρχαίες ερήμους της Μέσης Ανατολής γεννήθηκε και εξελίχθηκε η αρχαιότερη ράτσα αλόγου, η αραβική. Σύμφωνα με τον μύθο των Βεδουίνων, ο Θεός δημιούργησε το άλογο από τους τέσσερις άνεμους. Προίκισε το ζώο με πνεύμα από τον Βορρά, δύναμη από τον Νότο, ταχύτητα από την Ανατολή και εξυπνάδα από τη Δύση. Σύμφωνα με κάποια άλλη βεδουίνικη ιστορία, όταν ο Θεός δημιούργησε το άλογο του απευθύνθηκε, “Σε έπλασα όπως δεν έχω δημιουργήσει κανένα άλλο πλάσμα. Όλοι οι θησαυροί της γης βρίσκονται ανάμεσα στα μάτια σου. Εσύ θα μεταφέρεις τους φίλους μου στην πλάτη σου. Η σέλα σου θα είναι το κάθισμα για την προσευχή προς εμένα. Και εσύ θα πετάς χωρίς φτερά και θα κατακτάς χωρίς να κρατάς ξίφος.”

Οι Άραβες αντιλαμβάνονταν τη μουσική ως μέσο εξύμνησης και σύνδεσης με τον θεό, αλλά και ως τρόπο να κάνουν την ζωή πιο άνετη και ευχάριστη. Μάλιστα για αιώνες, οι Άραβες κυβερνήτες, από τη Βαγδάτη μέχρι την Κόρδοβα, φημίζονταν για τη στήριξή τους στους μουσικούς. Οι αυλές τους διέθεταν πλήρεις ορχήστρες για ψυχαγωγία, ενώ φημισμένοι μουσικοί διαγωνίζονταν για την εύνοια του άρχοντα.

Όπως και άλλες πτυχές της ισλαμικής κουλτούρας, έτσι και η ισλαμική τέχνη ήταν αποτέλεσμα της μίξης λαών και πολιτισμών, με τις αραβικές, περσικές, μεσοποτάμιες και αφρικανικές παραδόσεις να μπλέκονται μεταξύ τους. Ξεκινώντας από αυτή τη βάση και απορρίπτοντας την απεικόνιση έμψυχων όντων, οι μουσουλμάνοι καλλιτέχνες σταδιακά καθιέρωσαν ένα δικό τους στυλ που ουσιαστικά αποκλίνει από τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή τέχνη της εποχής τους. Τριών ειδών διακοσμήσεις ξεχωρίζουν ως τα κύρια χαρακτηριστικά της ισλαμικής τέχνης: floral συνθέσεις, γεωμετρικά σχήματα και καλλιγραφία.

Οι λαοί της Ανατολής έχουν μεγάλη παράδοση στην ύφανση χαλιών, με τα περσικά χαλιά και τα οθωμανικά κιλίμια να ξεχωρίζουν ακόμη και σήμερα για την ποιότητα, τα μοτίβα και τα χρώματά τους. Από την αρχαιότητα, τα χαλιά χρησίμευαν στους νομάδες της Μέσης Ανατολής ως προστατευτικά σκεπάσματα στις αμμοθύελλες, αλλά και για να δημιουργούν μαλακότερες σέλες στις ράχες των καμήλων τους. Σταδιακά, οι Πέρσες και οι Άραβες ζέσταναν και στόλισαν μ’ αυτά τα σπίτια και τα τζαμιά τους. Τα χαλιά αποτελούσαν βασικό κομμάτι της προίκας μιας νύφης, αλλά και σπουδαίο δώρο τιμής για τον επισκέπτη.

Το εμπόριο των μπαχαρικών είναι από τα αρχαιότερα, διαδραματίζοντας σπουδαίο πολιτικό, ιστορικό και πολιτιστικό ρόλο μέσα στους αιώνες. Όλα άρχισαν με τις μεγάλες, θρυλικές εξερευνήσεις στην Ανατολή. Έμποροι και θαλασσοπόροι, εξερευνητές και ταξιδιώτες έφεραν στη Δύση τα εξωτικά καρυκεύματα μέσω των παλαιών οδών καραβανιών, από την Άπω Ανατολή μέσω της Ασίας στην Ευρώπη. Η απόσταση που χώριζε την Ευρώπη από τις χώρες προέλευσής τους κατέστησε τα μπαχαρικά ιδιαίτερα πολύτιμα. Η αξία μερικών πλησίαζε αυτή του χρυσού.

Η Σεχραζάτ έφυγε από τη Βαγδάτη για το Παρίσι με τον Γάλλο Αντουάν Γκαλάν στα τέλη του 17ου αιώνα. Στις αρχές του 18ου αιώνα, η «Ανατολίτισσα από την Περσία» απέκτησε το δικαίωμα να μιλά γαλλικά. Σοφή κυρία, ευγενική στα παραμύθια και στις ιστορίες της, κατέκτησε γρήγορα με τα λόγια της τον κόσμο της Ευρώπης. Έμαθε να μιλά αγγλικά, ρωσικά, γερμανικά, ιταλικά. Ξύπνια και ευέλικτη, έγραψε μυθιστορήματα και ποίηση, ζωγράφισε πίνακες, δίδαξε παιδιά, συνέθεσε όπερες, σχεδίασε σκηνικά.

Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς ο άνθρωπος άρχισε να χρησιμοποιεί κλειστούς χώρους για την καθαριότητά του, υπάρχουν όμως αναφορές που δείχνουν ότι η πρακτική υπήρχε στην Ινδία, στην αρχαία Αίγυπτο και αργότερα στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Οι ήρωες του Ομήρου ανακουφίζονταν με ένα ζεστό λουτρό μετά από πολλές, μακριές και σκληρές μάχες, ενώ ο Ιπποκράτης, στο ιατρικό του έργο «Περί αέρων, υδάτων, τόπων», αφιερώνει ένα κεφάλαιο στην υδροθεραπεία.

Η ιστορία του σκακιού χάνεται μέσα στα βάθη των αιώνων και στα πέρατα της Ασίας. Πριν χιλιάδες χρόνια, το παιχνίδι ξεπέρασε τα όρια της γλώσσας, της θρησκείας, των πολιτισμών, των εθνοτήτων και των τάξεων, και κατάφερε να κατακτήσει όλο τον κόσμο.

«Υπάρχει μια ορισμένη ανακολουθία μεταξύ της δημοφιλούς εικόνας του Ισλάμ, ως της θρησκείας που προήλθε από την έρημο και έφερε το δικό της ήθος, και της έννοιας του κήπου: πλούσιος, πράσινος, σκιερός, υγρός και αρωματικός, μερικές μόνο ευχάριστες ιδιότητες μεταξύ άλλων, όλες αντιθετικές με το περιβάλλον της ερήμου. Όμως φαίνεται ότι ακριβώς επειδή το Ισλάμ βγήκε από την έρημο, οι κήποι καταλαμβάνουν σημαντικό χώρο στην ισλαμική φαντασία και στην ιστορία του ισλαμικού αρχιτεκτονικού σχεδίου.»

Η Βαγδάτη γνώρισε την ακμή της πριν από περίπου 1200 χρόνια, όταν ήταν η πρωτεύουσα του μουσουλμανικού κόσμου. Για περίπου 500 χρόνια, η πόλη προσέλκυε την αφρόκρεμα των διανοουμένων, αποκτώντας μια λαμπρή φήμη στη διάρκεια της βασιλείας ορισμένων από τους πιο διάσημους Χαλίφηδες (Al-Rashid, Al-Mamun, Al-Mutadhid και Al-Muktafi).

Ο al-Jahiz έζησε σε μια από τις πιο συναρπαστικές περιόδους της ιστορίας του πνεύματος – την περίοδο μετάδοσης της ελληνικής επιστήμης στους Άραβες και της ανάπτυξης της αραβικής πεζογραφίας – και ενεπλάκει στενά και στα δύο.