Η τέχνη της ανατολικής ταπητουργίας

26 Οκτωβρίου 2024

Οι λαοί της Ανατολής έχουν μακρά παράδοση στην ύφανση χαλιών, και τα περσικά χαλιά και τα οθωμανικά κιλίμια ξεχωρίζουν ακόμη και σήμερα για την ποιότητα, τα σχέδια και τα χρώματά τους. Από την αρχαιότητα, οι νομάδες της Μέσης Ανατολής χρησιμοποιούσαν τα χαλιά ως προστατευτικά καλύμματα στις αμμοθύελλες, αλλά και για να κάνουν πιο μαλακές τις σέλες στις ράχες των καμήλων τους. Σταδιακά, Πέρσες και Άραβες ζέσταιναν και διακοσμούσαν με αυτά τα σπίτια και τα τεμένη τους. Τα χαλιά ήταν βασικό μέρος της προίκας της νύφης, αλλά και ξεχωριστό τιμητικό δώρο για έναν φιλοξενούμενο.

Τα χαλιά φτιάχνονταν από μαλλί προβάτου, κατσίκας ή καμήλας. Στην αρχή τα ύφαιναν στο σπίτι οι νοικοκυρές. Η τέχνη και η τεχνική περνούσαν από τη μητέρα στην κόρη. Οι άντρες έφερναν το μαλλί από το κούρεμα των ζώων και οι γυναίκες το έγνεθαν, το έβαφαν, το ύφαιναν και το μετέτρεπαν σε έργο τέχνης. Η παραγωγή πέρασε σταδιακά σε μικρές παραδοσιακές βιοτεχνίες και αργότερα σε εργοστάσια.

Το κίτρινο χρώμα των χαλιών προερχόταν από τον κρόκο, το κόκκινο από το κερμέζι, ένα έντομο που δίνει λαμπερή κόκκινη βαφή, και το μπλε από το φυτό λουλάκι. Η ανάμειξη των βασικών χρωμάτων έδινε ατέλειωτους συνδυασμούς και αποχρώσεις. Στα ανατολίτικα χαλιά, πάντως, το πράσινο αποφεύγεται, επειδή είναι το ιερό χρώμα του Ισλάμ και δεν επιτρέπεται να το πατά κανείς.

Ως μη εικονιστική τέχνη, η ισλαμική τέχνη αναγνωρίζει τον Θεό ως τον μόνο δημιουργό και γι’ αυτό δεν απεικονίζει θνητά πλάσματα, ανθρώπους ή ζώα. Τα χαλιά φέρουν λοιπόν συνήθως περίπλοκες φυτικές και ανθικές διακοσμήσεις, καθώς και γεωμετρικά σχήματα, όπως αστέρια, οκτάγωνα και τρίγωνα, πάντα σε συμμετρική διάταξη. Επί των δυναστειών των Οθωμανών, των Σαφαβιδών και των Μεγάλων Μογγόλων, η ταπητουργία πέρασε από μια πρακτική βασισμένη σε σχέδια που μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά σε κρατική βιοτεχνία, με σχέδια που δημιουργούνταν στα εργαστήρια της αυλής.

Τον 16ο αιώνα υφάνθηκαν περισσότερα χαλιά από ποτέ. Οι Οθωμανοί έδωσαν μεγάλη ώθηση στην υφαντική και την ταπητουργία. Τα οθωμανικά χαλιά έγιναν σταδιακά φημισμένα για τα φυτικά τους μοτίβα, πέρα από τους εκλεπτυσμένους γεωμετρικούς και χρωματικούς συνδυασμούς. Τον 17ο αιώνα, με την επίδραση των περσικών χαλιών, οι Οθωμανοί υιοθέτησαν ένα νέο ύφος με μετάλλιο σε σχήμα αστεριού. Σε ορισμένες περιπτώσεις το χαλί κυριαρχούνταν από το κεντρικό μετάλλιο, ενώ σε άλλες μικρότερα μετάλλια διατάσσονταν σε συγκεκριμένα σχέδια ή σειρές γύρω από το κέντρο. Τα σχέδια αυτά συνέπεσαν με την εμφάνιση του μπαρόκ και αργότερα του ροκοκό, ρευμάτων που εμφανίστηκαν στην Ευρώπη τον 17ο και τον 18ο αιώνα αντίστοιχα.

Οι Πέρσες είχαν μακρά παράδοση στα χαλιά, που ανάγεται στην εποχή των Σασσανιδών. Τα χαλιά ήταν προσεκτικά κομποδεμένα και αποτελούνταν από ένα ορθογώνιο κέντρο, όπου κυριαρχούσε ένα μετάλλιο, και μια μπορντούρα που άλλοτε είχε τη μορφή πολλών ταινιών διαφορετικού πλάτους.

Η πρεσβεία του σάχη Αμπάς Α΄ στη Βενετία, του Carlo Caliari, 1595. Παλάτι των Δόγηδων, Βενετία

Η Ανδαλουσία, η Βόρεια Αφρική, το Αφγανιστάν και η Ινδία συνέβαλαν κι αυτές με τον τρόπο τους στον πλούτο και την ποιότητα των ανατολίτικων χαλιών. Στον ισλαμικό κόσμο, ιδιαίτερα εκλεκτά δείγματα συγκεντρώνονταν στα βασιλικά ανάκτορα. Μέσα στη λάμψη αυτής της τέχνης γεννήθηκε το παραδοσιακό παραμύθι με το ιπτάμενο χαλί του Αλαντίν.

Υπήρχε επίσης το εμπόριο, ίσως το μεγαλύτερο που είχε γνωρίσει ως τότε ο κόσμος. Μετάξι, μπαχαρικά, κεραμικά, μαργαριτάρια, κρυστάλλινες κανάτες και πολύτιμα μέταλλα έφταναν στη Βενετία από την Ανατολή, και φυσικά χαλιά. Έφταναν στην Ευρώπη από την Ανατολή και, επειδή ήταν πολύ πολύτιμα για να στρωθούν στο πάτωμα, χρησιμοποιούνταν για να σκεπάζουν έπιπλα ή κρέμονταν στους τοίχους. Πέρα από τα ιστορικά στοιχεία, οι πίνακες της ύστερης μεσαιωνικής περιόδου δίνουν πολλές πληροφορίες για το πώς και πού χρησιμοποιούνταν τα ανατολίτικα χαλιά και πώς τα αντιμετώπιζαν.

Η Παναγία ένθρονη με το Βρέφος και δύο αγγέλους, του Φλαμανδού ζωγράφου Hans Memling (περ. 1440-1494). Λάδι σε ξύλο, Πινακοθήκη Ουφίτσι, Φλωρεντία