«Υπάρχει μια απόκλιση ανάμεσα στη διαδεδομένη εικόνα του Ισλάμ, ως θρησκείας που γεννήθηκε στην έρημο και κουβαλά το ήθος της, και στην έννοια του κήπου: οργιώδης, πράσινος, σκιερός, δροσερός και ευωδιαστός, μεταξύ άλλων ευχάριστων ιδιοτήτων που είναι όλες αντίθετες με το περιβάλλον της ερήμου. Φαίνεται όμως ότι ακριβώς επειδή το Ισλάμ βγήκε από την έρημο, οι κήποι κατέχουν σημαντική θέση στο ισλαμικό φαντασιακό και στην ιστορία του ισλαμικού σχεδιασμού.»
Nasser Rabbat, διευθυντής του Aga Khan Program for Islamic Architecture στο MIT
Από την Ισπανία και το Μαρόκο στη Δύση μέχρι την Ινδία στην Ανατολή, οι ισλαμικοί κήποι δεν έπαψαν ποτέ να γοητεύουν. Σε αντίθεση με τους ευρωπαϊκούς κήπους, που συνήθως σχεδιάζονται για περιπάτους και κοινωνικές συναθροίσεις, οι ισλαμικοί κήποι προορίζονται για ξεκούραση, περισυλλογή και διαλογισμό. Είναι οι μικρές οάσεις στην «έρημο» της ζωής, γεμάτες πράσινο, σκιά και νερό, μια εικόνα του παραδείσου. Άλλωστε, η εικόνα του παραδείσου ως κήπου είναι κοινή και στις τρεις αβρααμικές θρησκείες που γεννήθηκαν στη Μέση Ανατολή, τον Ιουδαϊσμό, τον Χριστιανισμό και το Ισλάμ.
Οι ισλαμικοί κήποι περικλείονται παραδοσιακά από τείχη, επίδραση της περσικής αρχιτεκτονικής. Χαρακτηρίζονται από συμμετρία και αρμονία, στοιχεία που η ισλαμική τέχνη αγάπησε πάντα. Η ακανόνιστη ροή του νερού και οι γωνίες του ηλιακού φωτός γίνονται τα κύρια εργαλεία που δημιουργούν μια μυστηριώδη εμπειρία για τις αισθήσεις.
Το τρεχούμενο νερό μαζί με τα αρωματικά φυτά, βασικά στοιχεία κάθε ισλαμικού κήπου, διεγείρουν τις αισθήσεις και τον ανθρώπινο νου. Το νερό είναι η πηγή της ζωής. Χρησιμεύει ως μέσο σωματικής και ψυχικής κάθαρσης και ανανέωσης. Ανακυκλώνεται σε συντριβάνια, δίνοντας κίνηση και μελωδικό ήχο στην ηρεμία ενός περιτειχισμένου ισλαμικού κήπου και ζωντανεύοντας την επιβλητική του ατμόσφαιρα. Παράλληλα, τα οπωροφόρα δέντρα και τα εξωτικά λουλούδια δίνουν στον κήπο τα αρώματά τους: κερασιές, ροδακινιές, αμυγδαλιές, γιασεμιά, τριαντάφυλλα, νάρκισσοι, βιολέτες και κρίνα. Καθώς ανθίζουν και μαραίνονται ξανά και ξανά, γίνονται σύμβολα της ανθρώπινης ζωής.
Για τον μεσαιωνικό ισλαμικό κόσμο, η κηπουρική ήταν σεβαστό επάγγελμα. Οι μουσουλμάνοι αναδημιούργησαν σε μικρότερη κλίμακα τους Κρεμαστούς Κήπους της Βαβυλώνας. Έφτιαχναν λαβύρινθους, στοές, κρυφά συντριβάνια. Σχημάτιζαν στο έδαφος κείμενα με όμορφα λουλούδια. Απέκτησαν τέτοια δεξιότητα στην καλλιέργεια των τριαντάφυλλων ώστε ανθούσαν σε αφθονία όλες τις εποχές του χρόνου. Οι Ευρωπαίοι ταξιδιώτες και έμποροι γοητεύονταν από τα εξωτικά φυτά της Ανατολής και, μέσα από τους χερσαίους και θαλάσσιους Δρόμους του Μεταξιού, προσπαθούσαν, συχνά χωρίς επιτυχία, να τα μεταφέρουν και να τα καλλιεργήσουν στη Δύση.
Στη φυτική διακόσμηση δεν τους ξεπερνούσε κανείς. Με πολύχρωμα λουλούδια και περίτεχνα κλαδιά διακοσμούσαν σκεύη, χαλιά, υφάσματα και κεραμικά πλακίδια που κάλυπταν τεράστιες επιφάνειες σε τζαμιά, μεντρεσέδες, χαμάμ και κατοικίες. Τα λεπτομερή σχέδια της ταπητουργίας αναπαρήγαγαν μια ανεξάντλητη ποικιλία ανθοφόρων φυτών, με αποχρώσεις που δένονταν σε τέλεια αρμονία.
Συχνά οι ισλαμικοί κήποι ήταν κυνηγότοποι για τους πρίγκιπες του χαλιφάτου, ενώ το μέγεθός τους συμβόλιζε τη δύναμη και τον πλούτο του ιδιοκτήτη τους. Οι βασιλικοί κήποι περιείχαν μια ατέλειωτη ποικιλία φυτών, ενδημικών και εξωτικών, που καλλιεργούνταν για το εξαίσιο φύλλωμά τους, το ευχάριστο άρωμά τους ή τη μαγειρική και φαρμακευτική τους αξία.
Πολλοί μουσουλμάνοι λόγιοι, μελετώντας τα φυτά, συνέβαλαν στη γνώση γι’ αυτά, για τις ασθένειές τους και τους τρόπους ανάπτυξής τους. Τα ταξινόμησαν σε όσα φυτρώνουν από μοσχεύματα, όσα φυτρώνουν από σπόρους και όσα φυτρώνουν μόνα τους. Συνδύασαν την τριανταφυλλιά με την αμυγδαλιά για να δημιουργήσουν σπάνια και θαυμάσια άνθη.
Όλη αυτή η ανεξάντλητη γνώση της φυτολογίας τους επέτρεψε επίσης να μελετήσουν τη βοτανική σε συνδυασμό με τη φαρμακευτική και την ιατρική. Οι αναλγητικές και θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών, ιδίως των βοτάνων, αναλύθηκαν σε αμέτρητα ιατρικά συγγράμματα του ισλαμικού κόσμου, ενώ ο «Κανών της Ιατρικής» του Αβικέννα παρέμεινε για αιώνες η εγκυκλοπαίδεια των ιατρικών σχολών του Μεσαίωνα.