Σε μια εποχή που συχνά χαρακτηρίζεται από θρησκευτικές παρανοήσεις και επιφανειακές συγκρίσεις, η ορθόδοξη αγιογραφία και η ισλαμική καλλιγραφία προσφέρουν μια σπάνια ευκαιρία για έναν βαθύτερο διάλογο. Αποτελούν δύο από τις πιο εκλεπτυσμένες πνευματικές γλώσσες που αναπτύχθηκαν ποτέ γύρω από τη Μεσόγειο, κι όμως σπάνια μελετώνται μαζί. Η μία έχει στο κέντρο της την καθαγιασμένη εικόνα και η άλλη τον καθαγιασμένο λόγο, και οι δύο όμως γεννήθηκαν μέσα από αιώνες προσευχής, περισυλλογής, άσκησης και θεολογικού στοχασμού. Ο διάλογος ανάμεσα σε αγιογράφους, καλλιγράφους, θεολόγους, ιστορικούς και ανθρώπους της πνευματικής ζωής δεν σημαίνει ότι σβήνουμε τις βαθιές διαφορές ανάμεσα στον Χριστιανισμό και το Ισλάμ. Αντίθετα, σημαίνει ότι κατανοούμε αυτές τις διαφορές βαθύτερα, ανακαλύπτοντας παράλληλα ένα απροσδόκητο κοινό έδαφος.

Ο νυχτερινός ουρανός έμπνεε πάντα την επιστήμη. Το ίδιο συνέβη και στον αραβικό κόσμο πριν από περισσότερα από χίλια χρόνια, όταν δεκάδες επιστήμονες συγκεντρώνονταν στα αστεροσκοπεία της Δαμασκού, της Σαμαρκάνδης, της Μαράγκα, της Βαγδάτης, της Κωνσταντινούπολης και της Κόρδοβας για να μελετήσουν τα άστρα. Και φυσικά, κανένα άλλο ουράνιο σώμα δεν συνδέθηκε τόσο στενά με τον ισλαμικό πολιτισμό όσο η Σελήνη. Οι συνεχείς υπολογισμοί και οι παρατηρήσεις του σεληνιακού έτους ήταν απαραίτητοι για τον καθορισμό των σημαντικότερων θρησκευτικών τελετών και πρακτικών.

Πριν από την εφεύρεση του χαρτιού, οι άνθρωποι έγραφαν σε διάφορα υλικά, όπως ο πάπυρος και η περγαμηνή. Στα μέσα του 15ου αιώνα, η εφεύρεση της τυπογραφίας με κινητά στοιχεία από τον Ιωάννη Γουτεμβέργιο αύξησε δραματικά τη ζήτηση για χαρτί και επιτάχυνε τη διάδοσή του. Αν σκεφτεί κανείς τις αποστάσεις που διανύθηκαν και τον κόπο χιλιάδων ανθρώπων ώσπου οι ιδέες να διαδοθούν στον κόσμο και η γνώση να γίνει κοινό αγαθό, τα βιβλία συνέβαλαν καθοριστικά στον σύγχρονο πολιτισμό.

Τον Μεσαίωνα χτίστηκαν νοσοκομεία σε όλες τις μεγάλες πόλεις του Ιράκ, της Περσίας, της Συρίας και της Αιγύπτου. Η φροντίδα και η θεραπεία στα ισλαμικά μπιμαριστάν (=οίκος των ασθενών) παρέχονταν δωρεάν και υπήρχαν χωριστές πτέρυγες για ασθενείς με διαφορετικές παθήσεις. Οι Άραβες γιατροί μελετούσαν τη φαρμακευτική και την ιατρική σε συνδυασμό με τη βοτανική. Οι αναλγητικές και θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών, κυρίως των βοτάνων, αναλύονταν σε αμέτρητα ιατρικά εγχειρίδια του μουσουλμανικού κόσμου.

Στις αρχαίες ερήμους της Μέσης Ανατολής γεννήθηκε και αναπτύχθηκε η αρχαιότερη φυλή αλόγων, το αραβικό άλογο. Σύμφωνα με έναν θρύλο των Βεδουίνων, ο Θεός έπλασε το άλογο από τους τέσσερις ανέμους. Χάρισε στο ζώο ψυχή από τον Βορρά, δύναμη από τον Νότο, ταχύτητα από την Ανατολή και ευφυΐα από τη Δύση. Σύμφωνα με μια άλλη ιστορία των Βεδουίνων, όταν ο Θεός έπλασε το άλογο, είπε: «Σε έπλασα όπως δεν έπλασα κανένα άλλο πλάσμα. Όλοι οι θησαυροί της γης βρίσκονται ανάμεσα στα μάτια σου. Θα κουβαλάς τους φίλους μου στη ράχη σου. Η σέλα σου θα είναι ο τόπος της προσευχής σε μένα. Και θα πετάς χωρίς φτερά και θα νικάς χωρίς να κρατάς σπαθί».

Οι Άραβες αντιλαμβάνονταν τη μουσική ως μέσο δοξολογίας και σύνδεσης με τον Θεό, αλλά και ως τρόπο να γίνει η ζωή πιο άνετη και ευχάριστη. Για αρκετούς αιώνες, οι Άραβες ηγεμόνες από τη Βαγδάτη ως την Κόρδοβα ήταν γνωστοί για την υποστήριξη που παρείχαν στους μουσικούς. Οι αυλές τους διέθεταν ολόκληρες ορχήστρες για τη διασκέδαση, ενώ φημισμένοι μουσικοί συναγωνίζονταν για την εύνοια του ηγεμόνα.

Όπως και άλλες πλευρές του ισλαμικού πολιτισμού, η ισλαμική τέχνη ήταν αποτέλεσμα της συνάντησης λαών και πολιτισμών, όπου αραβικές, περσικές, μεσοποταμιακές και αφρικανικές παραδόσεις διαπλέκονταν. Ξεκινώντας από αυτή τη βάση και απορρίπτοντας την απεικόνιση έμβιων όντων, οι μουσουλμάνοι καλλιτέχνες διαμόρφωσαν σταδιακά ένα δικό τους ύφος, που απομακρυνόταν ουσιαστικά από τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή τέχνη της εποχής τους. Τρία είδη διακόσμησης ξεχωρίζουν ως βασικά γνωρίσματα της ισλαμικής τέχνης: οι φυτικές συνθέσεις, τα γεωμετρικά σχήματα και η καλλιγραφία.

Οι λαοί της Ανατολής έχουν μακρά παράδοση στην ύφανση χαλιών, και τα περσικά χαλιά και τα οθωμανικά κιλίμια ξεχωρίζουν ακόμη και σήμερα για την ποιότητα, τα σχέδια και τα χρώματά τους. Από την αρχαιότητα, οι νομάδες της Μέσης Ανατολής χρησιμοποιούσαν τα χαλιά ως προστατευτικά καλύμματα στις αμμοθύελλες, αλλά και για να κάνουν πιο μαλακές τις σέλες στις ράχες των καμήλων τους. Σταδιακά, Πέρσες και Άραβες ζέσταιναν και διακοσμούσαν με αυτά τα σπίτια και τα τεμένη τους. Τα χαλιά ήταν βασικό μέρος της προίκας της νύφης, αλλά και ξεχωριστό τιμητικό δώρο για έναν φιλοξενούμενο.

Μία από τις αρχαιότερες μορφές εμπορίου είναι το εμπόριο των μπαχαρικών, που έπαιξε σημαντικό πολιτικό, ιστορικό και πολιτισμικό ρόλο στο πέρασμα των αιώνων. Όλα ξεκίνησαν με τις μεγάλες εξερευνήσεις στην Ανατολή. Έμποροι, ναυτικοί, εξερευνητές και ταξιδιώτες έφερναν εξωτικά μπαχαρικά στη Δύση μέσα από τους παλιούς δρόμους των καραβανιών, από την Άπω Ανατολή και την Ασία ως την Ευρώπη. Η απόσταση που χώριζε τη Γηραιά Ήπειρο από τις χώρες προέλευσής τους έκανε τα μπαχαρικά ιδιαίτερα πολύτιμα, σε σημείο που η αξία κάποιων από αυτά πλησίαζε εκείνη του χρυσού.

Η Σεχραζάτ έφυγε από τη Βαγδάτη για το Παρίσι με τον Γάλλο Αντουάν Γκαλάν στα τέλη του 17ου αιώνα. Στις αρχές του 18ου αιώνα, η «Ανατολίτισσα από την Περσία» απέκτησε το δικαίωμα να μιλά γαλλικά. Σοφή κυρία, ευγενική στα παραμύθια και στις ιστορίες της, κατέκτησε γρήγορα με τα λόγια της τον κόσμο της Ευρώπης. Έμαθε να μιλά αγγλικά, ρωσικά, γερμανικά, ιταλικά. Ξύπνια και ευέλικτη, έγραψε μυθιστορήματα και ποίηση, ζωγράφισε πίνακες, δίδαξε παιδιά, συνέθεσε όπερες, σχεδίασε σκηνικά.

Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς ο άνθρωπος άρχισε να χρησιμοποιεί κλειστούς χώρους για την καθαριότητά του, υπάρχουν όμως αναφορές που δείχνουν ότι η πρακτική υπήρχε στην Ινδία, στην αρχαία Αίγυπτο και αργότερα στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Οι ήρωες του Ομήρου ανακουφίζονταν με ένα ζεστό λουτρό μετά από πολλές, μακριές και σκληρές μάχες, ενώ ο Ιπποκράτης, στο ιατρικό του έργο «Περί αέρων, υδάτων, τόπων», αφιερώνει ένα κεφάλαιο στην υδροθεραπεία.

Η ιστορία του σκακιού χάνεται στα βάθη των αιώνων και στα πέρατα της Ασίας. Πριν από χιλιάδες χρόνια, το παιχνίδι ξεπέρασε τα όρια της γλώσσας, της θρησκείας, των πολιτισμών, των εθνοτήτων και των τάξεων και κατάφερε να κατακτήσει όλο τον κόσμο.

«Υπάρχει μια απόκλιση ανάμεσα στη διαδεδομένη εικόνα του Ισλάμ, ως θρησκείας που γεννήθηκε στην έρημο και κουβαλά το ήθος της, και στην έννοια του κήπου: οργιώδης, πράσινος, σκιερός, δροσερός και ευωδιαστός, μεταξύ άλλων ευχάριστων ιδιοτήτων που είναι όλες αντίθετες με το περιβάλλον της ερήμου. Φαίνεται όμως ότι ακριβώς επειδή το Ισλάμ βγήκε από την έρημο, οι κήποι κατέχουν σημαντική θέση στο ισλαμικό φαντασιακό και στην ιστορία του ισλαμικού σχεδιασμού.»

Η χρυσή εποχή της Βαγδάτης ήταν πριν από 1.200 χρόνια, όταν η πόλη ήταν η ακμάζουσα πρωτεύουσα του μουσουλμανικού πολιτισμού. Για περίπου 500 χρόνια συγκέντρωνε την αφρόκρεμα της διανόησης και του πολιτισμού, φήμη που απέκτησε κατά τη διάρκεια της βασιλείας ορισμένων από τους πιο γνωστούς χαλίφες της (αλ-Ρασίντ, αλ-Μαμούν, αλ-Μουτάντιντ και αλ-Μουκτάφι).

Ο αλ-Τζάχιζ έζησε σε μία από τις πιο συναρπαστικές περιόδους της πνευματικής ιστορίας —την περίοδο της μεταφοράς της ελληνικής επιστήμης στους Άραβες και της ανάπτυξης της αραβικής πεζογραφίας— και συμμετείχε ενεργά και στις δύο.